Banber Erevani hamalsarani. P'ilisop'ayut'yun, hogebanut'yun.
| E - ISSN | : | 2738-2621 |
| P - ISSN | : | 1829-4553 |
Հանդեսի թեմատիկ ոլորտներից են հայ և համաշխարհային փիլիսոփայության պատմության, տեսության, տրամաբանության, մարդաբանության, բարոյագիտության և գեղագիտության, ինչպես նաև հոգեբանության պատմության և տեսության, անձի հոգեբանության և կլինիկական հոգեբանության ժամանակակից հիմնախնդիրները, փիլիսոփայական ու հոգեբանական հետազոտությունների մեթոդաբանությունն ու մեթոդիկան: Մեր խմբագրական խորհուրդը ձգտում է ընդլայնել հեղինակների շրջանակը՝ հրավիրելով հետազոտողներ աշխարհի տարբեր բուհերից:
Մարդը մշտապես Ուրիշի որոնման և իր մեջ վերջինիս բացահայտման վիճակում է, ինչն էլ հնարավորություն է տալիս մեզ` որպես Ես-ի/Մենք-ի` ընդարձակել մեր ինքնաճանաչողության հորիզոնները: Ես-ի և Ուրիշի գոյաբանական միասնությունը նշանակում է, որ երկրորդը առաջինի ինքնության կառուցարկման կարևոր մասնակիցներից է: Այդ միասնությունը դրսևորվում է Ես-ի բովանդակային երկակիությանմբ: Բացի այդ, վերջինիս լինելիության հայտարարագրումը Ուրիշի կողմից իրականացվում է «ժամանակային ձևաչափով», քանի որ միայն Ուրիշն է ունակ տեղավորելու Ես-ին ներկայում, ինչպես նաև սահմանելու վերջինիս «կյանքի ժամանակը»՝ իր վրա վերցնելով նրա կյանքի առանցքային իրադարձությունների (ծննդյան և մահվան) հուզական ծանրաբեռնվածությունը: Քանի որ Ես-ի վերջավոր լինելու փաստը գրանցելու հնարավորությունը տրված է Ուրիշին՝ ստացվում է, որ նրա գոյության արժեքը ևս ամրագրվում է վերջինիս կողմից, ինչը ընգծում է երկկողմանի բարոյական լեգիտիմության անհրաժեշտությունը: Հետևաբար, Ուրիշի հետ հաղոդակցության ձախողումը, որի արդյունքում փլուզվում է երկխոսության մասնակիցների միջև առկա բարոյական կամուրջը, կարող է դառնալ ինքնության ճգնաժամի պատճառ: Նման ճգնաժամի հաղթահարումը առաջին հերթին Ուրիշի ընդունման և վերջինիս առջև սեփական պատասխանատվության բարոյագիտական խնդիր է: Ուրիշի հետ երկխոսությունը մոտեցնում է ընդհանուր եզրագծին, ինչը ապահովում է կողմերի ինքնաընկալման համարժեքությունն ու սեփական Ես-ի ամբողջականությունը:
Бахтин М., Автор и герой в эстетической деятельности. Проблема отношения автора к герою // Вопросы литературы, #12, 1978 [Bakhtin M., Avtor i geroy v esteticheskoy deyatel'nosti. Problema otnosheniy avtora k geroyu // Vorposy literatury, №12, 1978, ss.269-310].
Бубер М., Я и Ты //Квинтэссенция: Филос. альманах, 1991., М., Политиздат, 1992 [Buber M., YA i Ty //Kvintessentsiya: Filos. al'manakh, 1991., M., Politizdat, 1992, s.294].
Левинас Э., Время и Другой. Санкт-Петербург, Высшая религиозно-философская школа, 1998 [Levinas E., Vremya i Drugoy. Sankt-Peterburg, Vysshaya religiozno-filosofskaya shkola, 1998, ss.80-83].
Локк Дж., Опыт о человеческом разумении // Сочинения в трех томах: Т. 1. М.: Изд-во «Мысль», 1985 [Lokk Dzh., Opyt o chelovecheskom razume // Sochineniya v trekh tomakh: T. 1. M.: Izd-vo «Mysl'», 1985, s.70].
Фукуяма Ф. Идентичность. Стремление к признанию и политика неприятия. М., Альпина Паблишер, 2019 [Fukuyama F. Identichnost'. Stremleniye k priznaniyu i politika nepriyatiya. M., Al'pina Publisher, 2019].
Camus A., The Fall. New York, VINTAGE BOOK, 1956.
Derrida J., Given Time: I. Counterfeit Money. The University of Chicago Press, 1992
Շահան Պերպերյանը (1861-1956) 20-րդ դարի առաջին կեսի արևմտահայ այն մտավորականներից է, ով մեծագույն ջանքեր է գործադրել և անուրանալի աշխատանք կատարել սփյուռքում և հայկական հոգևոր կենտրոններում ազգային ինքնության, հայ մտքի պահպանման, հայեցի կրթության ապահովման ու զարգացման համար։ Գիտակցական ողջ կյանքը Պերպերյանը նվիրաբերել է գիտամանկավարժական գործունեությանը՝ իր ուրույն տեղը զբաղեցնելով հայ փիլիսոփայական մտքի, գեղագիտության, երաժշտագիտության, պարագիտության, մանկավարժության ոլորտներում։ Հոդվածում ներկայացված և ամփոփված են Շ․ Պերպերյանի գեղագիտական հայացքները՝ արժեքաբանության համատեքտում։ Առանձնացնելով արհեստի և արվեստի գործերը՝ քննարկվում են մարդու ստեղծագործական էության, արվեստին, արվեստագիտական գործունեության երեք հիմնական փուլերին, ձևերին, դրդապատճառներին առնչվող հարցեր։ Վերլուծվել են Պերպերյանի արժեքաբանական և գեղագիտական ընկալումները, որտեղ փորձ է արվում բացահայտել մարդու և արժեքների փոխհարաբերությունը, արվեստի գործի գնահատման գործընթացը, չափանիշները։ Անդրադարձ է կատարվում Պերպերյանի արվեստի փիլիսոփայությանը, արվեստի տեսակներին, որտեղ հիմք ընդունելով արվեստագիտական արժեքի տարողունակությունը՝ Պերպերյանն առանձնացնում է ավագ և կրտսեր արվեստներ։ Ավագ արվեստները վեցն են․ Ճարտարապետություն, քանդակագործություն, նկարչություն, պար, բանահյուսություն, երաժշտություն, իսկ մնացած բոլոր արվեստները՝ կահագործություն, ոսկերչություն, դերձակություն և այլն, համարվում են կրտսեր արվեստներ։ Ներկայացվել է նաև Շ․ Պերպերյանի հայացքները արվեստի սեռերի, առաջացման ազդակների ու արվեստագիտական ողջ գործընթացի մասին։
Կասսիրեր Է․, Էսսե մարդու մասին, Երևան, Փրինթինֆո, 2008, 384 էջ [Kassirer Ē., Esse mardu masin, Erevan, Printinfo, 2008, 384 ēĵ]:
Պէրպէրեան Շ․, Արժէքաբանութիւն կամ արժէքներու իմաստասիրութիւն, Անթիլիաս, 1976, 166 էջ [Pērpērean Š., Aržēqabanutʿyun kam aržēqneru imastasirutʿyun, Antʿilias, 1976, 166 ēĵ]:
Պէրպէրեան Շ․, Գեղագիտութիւն եւ գեղարուեստ, Պէյրութ, 1975, 414 էջ [Pērpērean Š., Gełagitutʿyun ev gełarvest, Beyrut, 1975, 414 ēĵ]:
Պլատոն, Իոն, Երկեր չորս հատորով, հատոր III, Երևան, Փրինթինֆո, 2011, 262 էջ [Platon, Ion, Erker čʿors hatorov, hator III, Erevan, Printinfo, 2011, 262 ēĵ]:
Քոլլինգվուդ Ռ․ Ջ․, Արվեստի հիմունքները, Երևան, Փրինթինֆո, 2007, 423 էջ [Kʿollingvud R. J., Arvesti himunqnery, Erevan, Printinfo, 2007, 423 ēĵ]:
Аристотель, Поэтика, Сочинения: в 4-х т. Т. 4, М., Мысль, 1984, 830 с. [Aristotel', Poetika, Sochineniya: v 4-kh t. T. 4, M., Mysl', 1984, 830 s].
Hume D., A Treatise of Human Nature, Clarendon Press, Oxford, 1965.
Սույն հոդվածի առանցքը առածային խոսույթում լեզվի հասկացութայնացման միջոցով մարդկային հատկանիշի որոշարկման ու բնութագրման լեզվաճանաչողական ու փիլիսոփայական վերլուծությունն է: Համեմատական մեթոդի օգնությամբ մարդակենտրոն հայեցակերպի շրջանակում քննության են առնվում ֆրանսերեն և հայերեն առածներ ու ասացվածքներ, որոնք շեշտադրում են խոսքի՝ իբրև լեզվի կիրառման դերը մարդկային բնութագրի վերհանման գործում: Մասնավորապես՝ լեզվի փիլիսոփայության ու իրականության փոխառնչության տիրույթում իրականության կառուցարկման ու խոսքի իմաստաստեղծ գործառույթի դիրքերից բնորոշվում են ճշտախոսությունն ու ստախոսությունը, իսկ խոսքի ազդեցության ու ներուժի կարևորումը ճանաչողական-գործաբանական հարթությունում ուղղորդում է զգուշության տիրույթ: Առածներում իրականության գոյաբանական, իմացաբանական ու բարոյագիտական արտապատկերման ճանապարհը ճանաչողությունն է, որը թույլ է տալիս մարդկային էությունը որոշարկել լեզվական միավորի ու հասկացույթի հարաբերակցության համատեքստում, իսկ խոսքը մետալեզվական մակարդակում լեզու հասկացույթի միջոցով սահմանում է մարդկային էությունը: Լեզվաճանաչողական մեկնությունը առածային խոսույթի փիլիսոփայության իմաստային շրջանակի որոշարկման միջոց է, իսկ հասկացութային դաշտում փոխաբերությունների միջոցով առածներն ու ասացվածքները ներամփոփում են լեզվի ու վերջինիս կիրառման՝ խոսքի միջոցով մարդկային հատկանիշների բնորոշման ուղիներ: Այսպիսով՝ առածային խոսույթի լեզվաճանաչողությունը լեզվափիլիսոփայության մեկնման ճանապարհ է, իսկ միջմշակութային հայեցակերպի լույսի ներքո փոխաբերական պատկերումները ցուցանում են նշյալ ուղիների զուգահեռման ու հատման տիրույթները:
Աղայան Է., Արդի հայերենի բացատրական բառարան, Երևան, Հայաստան հրատարակչություն, 1976 [Ałayan Ē., Ardi hayereni bacʿatrakan baṙaran, Erevan, Hayastan hratarakčʿutʿyun, 1976]:
Բեդիրյան Պ., Հայերեն դարձվածքների ընդարձակ բացատրական բառարան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 2011 [Bediryan P., Hayeren darcvacʿkʿneri ěndzarcʿ bacʿatrakan baṙaran, Erevan, EPH hratarakčʿutʿyun, 2011]:
Նազարյան Ա., Ֆրանսիական առածներ և ասացվածքներ ռուսերեն և հայերեն թարգմանությամբ ու համարժեքներով, Եր., Հելիոս հրատարակչություն, 1994 [Nazaryan A., Fransi¬akan aṙacʿner ev asacʿvacʿkʿner ruseren ev hayeren tʿargmanutʿyamb u hamaržeqnerov, Er., Helios hratarakčʿutʿyun, 1994]:
Ղանալանյան Ա., Առածանի, Եր., Հայկական ՍՍՌ ԳԱ հրատարակչություն, 1960 [Łanalyan A., Aṙacʿani, Er., Haykakan SSR GA hratarakčʿutʿyun, 1960]:
Günter R., Kövecses Z. Towards a Theory of Metonymy // Klaus-Uwe Panther and Günter Radden (eds.), Metonymy in Language and Thought, Amsterdam, Philadelphia: Benjamins, 1999, pp. 17-59.
Johnson M., Philosоphy’s Debt to Metaphor // The Cambridge Handbook of Metaphor and Thought, edited by Raymond W. Jibbs, 2008.
Lakoff G., Johnson M. Philosophy in the Flesh: The Embodied Mind and Its Challenge to Western Thought. New York, Basic Books, 1999.
Lakoff G., Turner M. More than Cool Reason: A Field Guide to Poetic Metaphor. Chicago, The University of Chicago Press, 1989.
Mácha J., Metaphor in Analytic Philosophy and Cognitive Science // Revista Portuguesa de Filosofia, T. 75, Fasc. 4, Modelos e Metáforas: Arte e Ciência / Models and Metaphors: Art and Science, 2019, pp. 2247-2286.
Dictionnaire de proverbes et dictons, choisis et présentés par Florence Montreynaud, Agnès Pierron et François Suzzoni, Les usuels du Robert, 1984:
Refranero multilingüe // https://cvc.cervantes.es/lengua/refranero/
Ժամանակակից մեթոդաբանության հետաքրքրական հարցերից մեկը միևնույն բնագավառում՝ էմպիրիկ հիմքերի վրա, մրցակից վարկածների առաջադրման և դրանցից ընտրության հարցն է:
Հոդվածում քննարկվում են միևնույն հարցի վերաբերյալ երկու տարբեր՝ մրցակից վարկածներ: Առաջին վարկածի հեղինակներից մեկը ակադեմիկոս Հ. Մանանդյանն է: Նրա առաջադրած վարկածի համաձայն՝ հայերը՝ արմենները, Հայաստան են ներգաղթել Մակեդոնիայից, այսինքն՝ Եվրոպայից: Այս վարկածը չունի բավարար հիմքեր, հիմնավորվածություն, համոզչականություն տվյալ սոցիալ-մշակութային, պատմական համատեքստում: Երկրորդ վարկածի համաձայն՝ հայերը՝ արմենները, տեղաբնակ են: Այս վարկածը ավելի բնական է: Այսինքն՝ պատմական գիտելիքում վարկածի ընդունման, գնահատման չափանիշներում ֆալսիֆիկացիան բացակայում է, իսկ վերիֆիկացիան ընդունում է բոլորովին այլ տեսք: Մնում են պատմական հիմնավորվածությունը, տվյալ ժամանակաշրջանի աշխարհի պատկերի, աշխարհայացքի, սոցիալ- մշակութային, պատմական համատեքստի մեջ ներգծված լինելը, ինչպես նաև այդ վարկածի բացատրման, կանխատեսման, կիրառման տրամաբանական ուժը:
Ղազարյան Ա. Ս., Գիտական հետազոտության մեթոդաբանական առանձնահատկությունները, Երևան, 2015 [Łazaryan A. S., Gitakan hetazotutʿyan metodabanakan aṙandznahatkʿutʿyunnerə, Erevan, 2015]:
Бунге М. Философия физики, М., 1973 [Bunge M. Filosofiya fiziki, M., 1973].
Груссе Рене․ История древней Армении, М., 2021[Grusse Rene․ Istoriya drevney Armenii, M., 2021].
Казарян А. С. Межтеоретические отношения и системность науки, Ереван, 1978 [Kazaryan A. S. Mežteoriticheskie otnosheniya i sistemnostʿ nauki, Erevan, 1978].
Лэнг Дэвид, Армяне: Урарту — первое армянское государство, M., 2022, -350 с. [Leng Devid Armyane: Urartu–pervoe armyanskoe gosudarstvo, M., 2022, -350 s.].
Рузавин Г. И. Методология научного исследования. М., 1999, с. 145-146 [Ruzavin G. I. Metodologiya nauchnogo issledovaniya. M., 1999, s. 145–146]
Рузавин Г. И. Философский энциклопедический словарь. М., с. 117 [Ruzavin G. I. Filosofskiy enciklopedicheskiy slovarʿ. M., s. 117].
Швырев В. С. Философский энциклопедический словарь, М., 1983, с. 677 [Shvyrev V. S. Filosofskiy enciklopedicheskiy slovarʿ, M., 1983, s. 677].
Эйнштейн А. Физика и реальность. М., 1965, с. 139-140 [Eynshteyn A. Fizika i realʿnostʿ. M., 1965, s. 139–140].
Սույն հոդվածում վերլուծվում են բռնի տեղահանվածների շրջանում կուտակային սթրեսի առանձնահատկությունները և դրա չափման անհրաժեշտությունը՝ կենսահոգեսոցիալական մոտեցման շրջանակում։ Կուտակային սթրեսը բազմակի, փոխկապակցված և ժամանակի ընթացքում կուտակվող սթրեսորների համակցման արդյունք է։ Այն միաժամանակ ներգործում է անհատի կենսաբանական, հոգեբանական և սոցիալական համակարգերի վրա։
Ներկայումս տեղահանության խնդիրը ավելի արդիական է դառնում։ Տեղահանությունը կուտակային սթրեսի առաջացմանը նպաստող կարևոր գործոն է։ Բռնի տեղահանության պայմաններում սթրեսային փորձառությունները ոչ միայն բազմաշերտ են, այլև շարունակական․ սթրեսածին գործոնները առկա են ինչպես տեղահանման ընթացքում, այնպես էլ դրանից առաջ և հետո, ինչի հետևանքով աստիճանաբար ձևավորվում են հարմարվողական ռեսուրսների սպառում, ֆունկցիոնալ փոփոխությունների առաջացման վտանգ։
Կուտակային սթրեսին բնորոշ են բազմոլորտ ազդեցությունը, ժամանակային դինամիկան, արտաքին և ներքին գործոնների փոխազդեցությունը։ Ուստի կուտակային սթրեսի գնահատումը, հատկապես բռնի տեղահանվածների դեպքում, չի կարող սահմանափակվել չափման մեկ գործիքով, հաշվի առնել անհատի կենսագործունեության միայն մեկ միջավայր, ունենալ լոկ իրադարձությունների գումարային բնույթ։ Առաջարկվում է հատուկ, համակարգված և համակցված չափման մոտեցման անհրաժեշտություն, որը կներառի հոգեբանական, ֆիզիոլոգիական և սոցիալական գործոնների ինտեգրված գնահատում։
Ավանեսյան, Հ․, Գալստյան, Ա․, Պապոյան, Վ․, Սարգսյան, Դ․, Հովհաննիսյան, Ս․, Պապոյան, Ս․ (2024). Հոգեբանական գնահատման գործիքակազմ: Ուսումնական ձեռնարկ, Եր., ԵՊՀ հրատ., 236 էջ: DOI:10.46991/YSUPH/9785808426955
Абитов И.Р., Акбирова Р.Р. (2022). Психология стресса: учебно-методическое пособие. Казань: НОУ ДПО «Центр социально-гуманитарного образования», 126 с. | Abitov I.R., Akbirova R.R. (2022). Psikhologiya stressa: uchebno-metodicheskoye posobiye. Kazan': NOU DPO «Tsentr sotsial'no-gumanitarnogo obrazovaniya», 126 s.
Гридчин, А. А. (2020). Кумулятивный стресс как источник возникновения утомленности или усталости. Общество: социология, психология, педагогика, (6), сс. 87–92. | Gridchin, A. A. (2020). Kumulyativnyy stress kak istochnik vozniknoveniya utomlennosti ili ustalosti. Obshchestvo: sotsiologiya, psikhologiya, pedagogika, (6), ss. 87–92.
Мельникова, М. Л. (2018). Психология стресса: теория и практика: учебно-методическое пособие / Урал. гос. пед. ун-т; науч. ред. Л. А. Максимова. Екатеринбург, 112 с. | Mel'nikova, M. L. (2018). Psikhologiya stressa: teoriya i praktika: uchebno-metodicheskoye posobiye / Ural. gos. ped. un-t; nauch. red. L. A. Maksimova. Yekaterinburg, 112 s.
Финогенова, Т. А., Березина, Т. Н., Литвинова, А. В., & Рыбцов, С. А. (2023). Влияние разных видов стресса на биопсихологический возраст. Современная зарубежная психология, 12(3), сс. 41–51. | Finogenova, T. A., Berezina, T. N., Litvinova, A. V., & Rybtsov, S. A. (2023). Vliyaniye raznykh vidov stressa na biopsikhologicheskiy vozrast. Sovremennaya zarubezhnaya psikhologiya, 12(3), ss. 41–51. DOI: https://doi.org/10.17759/jmfp.2023120304
Щербатых, Ю. В. (2006). Психология стресса и методы коррекции. СПб.: Питер, 256 с. | Shcherbatykh, YU. V. (2006). Psikhologiya stressa i metody korrektsii. SPb.: Piter, 256 s.
Anisman, H. & Merali, Z. (1999). Understanding Stress: Characteristics and Caveats. Alcohol Research & Health: The Journal of the National Institute on Alcohol Abuse and Alcoholism. 23, pp. 241–249.
Denov, M., Fennig, M., Rabiau, M. A., & Shevell, M. C. (2019). Intergenerational resilience in families affected by war, displacement, and migration: “It runs in the family”. Journal of Family Social Work, 22(1), pp. 17–45. DOI:10.1080/10522158.2019.1546810
Fondacaro K., Mazulla E. (2018). The Chronic Traumatic Stress Framework: A conceptual model to guide empirical investigation and mental health treatment for refugees and survivors of torture. Torture Journal, 28(1). DOI: https://doi.org/10.7146/torture.v28i1.105477
Haight, B. L., Peddie, L., Crosswell, A. D., Hives, B. A., Almeida, D. M., & Puterman, E. (2023). Combined effects of cumulative stress and daily stressors on daily health. Health Psychology, 42(5), pp. 325–334. DOI: https://doi.org/10.1037/hea0001281
Hazer, L., & Gredebck, G. (2023). The effects of war, displacement, and trauma on child development. Humanities and Social Sciences Communications, 10(1), pp. 1–19. DOI: https://doi.org/10.1057/s41599-023-02438-8
Lugg, W. (2022). The biopsychosocial model–history, controversy and Engel. Australasian Psychiatry, 30(1), pp. 55-59. DOI: https://doi.org/10.1177/10398562211037333
Lupien, S. J., McEwen, B. S., Gunnar, M. R., & Heim, C. (2009). Effects of stress throughout the lifespan on the brain, behaviour and cognition. Nature Reviews Neuroscience, 10(6), pp. 434–445. DOI: https://doi.org/10.1038/nrn2639
Mann, F. D., Cuevas, A. G., & Krueger, R. F. (2021). Cumulative stress: A general “s” factor in the structure of stress. Social Science & Medicine, p. 289, 114405. DOI: https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.114405
McEwen, B. S., & Stellar, E. (1993). Stress and the individual: Mechanisms leading to disease. Archives of Internal Medicine, 153(18), pp. 2093–2101. DOI: 10.1001/archinte.1993.00410180039004
McEwen, B. S. (1998). Protective and damaging effects of stress mediators. New England Journal of Medicine, 338(3), pp. 171–179. DOI: 10.1056/NEJM199801153380307
Stewart, J. A. (2006). The detrimental effects of allostasis: allostatic load as a measure of cumulative stress. Journal of Physiological Anthropology, 25(1), pp. 133–145. DOI: https://doi.org/10.2114/jpa2.25.133
Young, E. S., Doom, J. R., Farrell, A. K., Carlson, E. A., Englund, M. M., Miller, G. E., & Simpson, J. A. (2021). Life stress and cortisol reactivity: An exploratory analysis of the effects of stress exposure across life on HPA-axis functioning. Development and Psychopathology, 33(1), pp. 301–312. DOI: https://doi.org/10.1017/S0954579419001779
URL: https://www.who.int/ru/news-room/fact-sheets/detail/refugee-and-migrant-mental-health (հասանելի է՝ 03.03.2026)
URL: https://dictionary.apa.org/stress (հասանելի է՝ 03.03.2026)
Հոդվածում ներկայացվում են քաղաքական դիրքորոշումների ուսումնասիրման տարբեր մոտեցումները, շեշտադրվում դրանց բազմաչափ բնույթը։ Հաշվի առնելով քաղաքական դիրքորոշումների հետազոտման վալիդացված մեթոդիկաների խիստ սահմանափակ լինելը և մասնավորապես հայալեզու գործիքակազմի բացակայությունը, ինչպես նաև տվյալ ոլորտի համակարգային և համակողմանի ուսումնասիրման կարևորությունը՝ մեր կողմից մշակվել և սույն հոդվածում ներկայացվում է քաղաքական դիրքորոշումների չափման հեղինակային մեթոդիկա, որի հիմնական նպատակը քաղաքական դիրքորոշումների ձևավորման միտումների գնահատումն ու դրանց դրսևորման առանձնահատկությունների բացահայտումն է։ Մեթոդիկան մշակվել է Ս. Աշի կոնֆորմիզմի տեսության և Դ. Կանեմանի ու Ա. Տվերսկու հեռանկարի տեսության հիմնադրույթների և սկզբունքների ինտեգրման հիման վրա։
Հարցարանի մշակումը իրականացվել է երեք հիմնական փուլերի միջոցով՝ տեսական վերլուծություն, փորձագիտական գնահատում և պիլոտային հետազոտություն։ Հետազոտության պիլոտային փուլին մասնակցել է 52 հետազոտվող, որի արդյունքները վկայում են սանդղակների բարձր ներքին համաձայնության և հուսալիության մասին․ կոնֆորմիզմի սանդղակի համար Կրոնբախ ալֆան կազմել է α = 0.871, իսկ ռացիոնալության սանդղակի համար՝ α = 0.814։ Վերլուծության արդյունքում ստացված տվյալների հիման վրա քվարտիլային վերլուծությամբ սահմանվել են կոնֆորմիզմի և ռացիոնալության մակարդակների մեկնաբանման շեմերը:
Белянин, А. В. (2004). Математическая психология как раздел экономической теории. Философия, этика, религиоведение./ Belyanin, A. V. (2004). Mathematical psychology as a branch of economic theory. Philosophy, Ethics, Religious Studies.
2. Довбенко, М. В., & Осик, Ю. И. (2011). Современные экономические теории в трудах нобелиантов. Академия Естествознания./ Dovbenko, M. V., & Osik, Yu. I. (2011). Modern economic theories in the works of Nobel laureates. Academy of Natural Sciences.
3. Amodio, D. M., Jost, J. T., Master, S. L., & Yee, C. M. (2007). Neurocognitive correlates of liberalism and conservatism. Nature Neuroscience, 10(10), 1246–1247.
4. Asch, S. E. (1951). Effects of group pressure upon the modification and distortion of judgments. In H. Guetzkow (Ed.), Groups, leadership and men: Research in human relations (pp. 177–190). Carnegie Press.
5. Aybar, C., Pérez, V., & Pavía, J. M. (2024). Scale matters: Unravelling the impact of Likert scales on political self-placement. Qualitative & Quantitative, 58, 3725–3746. https://doi.org/10.1007/s11135-023-01825-2
6. Goshin, M., Grigoryev, D., & Sorokin, P. (2025). Adolescent agency and behavioral characteristics: Conformity, problematic behavior, need for cognition. Frontiers in Psychology, 16, Article 1410170. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2025.1410170
7. Hermanowicz, J. C. (2019). Change – social and personal: Thomas and Znaniecki’s The Polish Peasant for the study of present-day change in global higher education. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, LXXXI(4), 51–68. https://doi.org/10.18290/rpeis.2019.81.4-4
8. Jost, J. T., Glaser, J., Kruglanski, A. W., & Sulloway, F. J. (2003). Political conservatism as motivated social cognition. Psychological Bulletin, 129(3), 339–375. https://doi.org/10.1037/0033-2909.129.3.339
9. Kahneman, D., D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291.
10. Kanai, R., Feilden, T., Firth, C., & Rees, G. (2011). Political orientations are correlated with brain structure in young adults. Current Biology, 21, 677–680. https://doi.org/10.1016/j.cub.2011.03.017
11. Kononovich, T. A., & Myasoed, P. A. (2020). Teoriya perspektiv v protsessakh prinyatiya resheniya. Psikhologicheskie issledovaniya, 13(70).
12. Lamm, K. W., Lamm, A. J., & Edgar, D. (2020). Scale development and validation: Methodology and recommendations. Journal of International Agricultural and Extension Education, 27(2), 24–35.
13. Samokhvalova, A. G., Shipova, N. S., Tikhomirova, E. V., & Vishnevskaya, O. N. (2022). Metodika otsenki psikhologicheskogo blagopoluchiya studentov: Verifikatsiya i validizatsiya. Vestnik of Kostroma State University.
14. Stanley, L. (2010). To the letter: Thomas and Znaniecki’s The Polish Peasant and writing a life, sociologically. Life Writing, 7(2), 139–151. https://doi.org/10.1080/14484520903445271
15. Tetradze, P. (2022). Alternate unconscious: Uzandze’s theory of set. https://primordialsoup.info/articles/alternate-unconscious-uznadzes-theory-of-set/
16. Vis, B. (2011). Prospect theory and political decision-making. Political Studies Review, 9(3), 334–343. https://doi.org/10.1111/j.1478-9302.2011.00238.x
17. Caucasus Barometer survey methodology and data (CRRC-Armenia)
Վերջին տասնամյակում անձի հոգեբանական բարեկեցության հիմնախնդիրը դարձել է հոգեբանական, սոցիալական և միջառարկայական հետազոտությունների հիմնական թեմաներից: Սա պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ հոգեբանական բարեկեցությունն այլևս չի դիտարկվում որպես բացառապես ներհոգեբանական երևույթ, այլ որպես բարդ իրողություն, որը պայմանավորված է սոցիալական, մշակութային և մի շարք այլ գործոններով: Դրանց թվում հատկապես նշանակալի դեր են խաղում սոցիալ-հոգեբանական գործոնները, քանի որ անձի հոգեբանական բարեկեցության նախադրյալները ձևավորվում են առավելապես դեռահասության տարիքում՝ հաղորդակցության, սոցիալական փոխազդեցության և ինքնաիրացման արդյունքում։ Ժամանակակից աշխարհում այս գործընթացները ծավալվում են ոչ միայն իրական, այլև թվային պայմաններում՝ էականորեն վերափոխելով սոցիալականացման վերաբերյալ ավանդական պատկերացումները։ Թեև թվային սոցիալականացումը նոր հնարավորություններ է ընձեռում սոցիալական կապերի հաստատման և ինքնաարտահայտման համատեքստում, այն հաճախ պարունակում է որոշակի հոգեբանական ռիսկեր[1]։ Այս միտումներն անհրաժեշտություն են առաջացնում ուսումնասիրել, թե ինչպես են իրական և թվային սոցիալական փոխազդեցությունները համատեղ ազդում անձի հոգեբանական բարեկեցության և հուզական կայունության վրա։ Հոդվածի թեմայի արդիականությունը պայմանավորված է հատկապես այն հանգամանքով, որ դեռահասության շրջանը հանդիսանում է անձի ֆիզիկական, սոցիալական, հուզական և մտավոր զարգացման ամենակարևոր փուլերից մեկը, որը կարող է անձին խոցելի դարձնել հոգեկան առողջությանը վերաբերող խնդիրների նկատմամբ։ Հետևաբար սույն հոդվածի նպատակը արդիական է, որը ենթադրում է վերլուծել դեռահասների հոգեբանական բարեկեցությունը պայմանավորող սոցիալ-հոգեբանական գործոնների ազդեցությունը թե՛ իրական, թե՛ թվային պայմաններում և մատնանշել էմպիրիկ հետազոտության ռազմավարությունը։
1. Ասրիյան Է․, Կարապետյան Ն․, Սամոխվալովա Ա․, Ուսանողի հոգեբանական բարեկեցության սանդղակի հայերեն տարբերակի տեղայնացում․Արդի հոգեբանություն, 2022, էջ 3-10
2. Գևորգյան Մ․, Խաչատրյան Ն․, Սուբյեկտիվ բարեկեցությունը և այն պայմանավորող գործոնների առանձնահատկությունները երիտասարդների շրջանում․ Անձի հոգեբանության տեսական և կիրառական հարցեր (գիտական հոդվածների ժողովածու), Եր․։ 2016, էջ 153-162
3. Виноградова И. А., Громова, Т. С. (2024). Возрастная психология / Developmental Psychology. https://www.researchgate.net/publication/378241015_VOZRASTNAA_PSIHOLOGIA_DEVELOPMENTAL_PSYCHOLOGY_351-354/ Vinogradova, I. A., & Gromova, T. S. (2024). Vozrastnaya psikhologiya / Developmental psychology (pp. 351–354).
4. Жуйкова С.А. (2025) Методики диагностики самоактуализации личности С.Б. Кауфмана и А.В. Лазукина в контексте сравнительно-сопоставительного анализа// Российский университет дружбы народов имени Патриса Лумумбы, Москва, Т. 18, № 1, 31–33/Zhuykova, S. A. (2025). Metodiki diagnostiki samoaktualizatsii lichnosti S. B. Kaufmana i A. V. Lazukina v kontekste sravnitel'no-sopostavitel'nogo analiza. Rossiyskiy universitet druzhby narodov imeni Patrisa Lumumby, 18(1), 31–33.
5. Михайлова О.Б., Сафи С.М. (2018) Социальные проблемы самоактуализации в подростковом возрасте // Мир науки. Социология, филология, культурология, №2, https://sfk-mn.ru/PDF/10SCSK218.pdf/Mikhaylova, O. B., & Safi, S. M. (2018). Sotsial'nye problemy samoaktualizatsii v podrostkovom vozraste. Mir nauki. Sotsiologiya, filologiya, kul'turologiya, (2).
6. Роджерс К., (1994) Взгляд на психотерапию. Становление человека// М.: "Прогресс", 480, 10-15/Rodzhers, K. (1994). Vzglyad na psikhoterapiyu. Stanovlenie cheloveka (pp. 10–15). Progress.
7. Bandura, A. (1997). Self-efficacy: The exercise of control (pp. 116–159). W. H. Freeman & Company.
8. Bradburn, N. (1969). The structure of psychological well-being (pp. 7–10). Aldine Publishing Company.
https://www.norc.org/content/dam/norc-org/pdfs/BradburnN_Struc_Psych_Well_Being.pdf
9. Carvalho, T., et al. (2025). Healthy social network use and well-being during adolescence: A biopsychosocial approach. Children, 10(10), 1649. MDPI.
https://www.mdpi.com/2227-9067/10/10/1649
10. Diener, E. (1999). Subjective well-being: Three decades of progress. Psychological Bulletin, 125(2), 276–302.
https://docslib.org/doc/6764439/subjective-well-being-three-decades-of-progress
11. Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and crisis (pp. 200–250). W. W. Norton & Company.
12. Finserås, T. R., Hella, R. T., Andersen, A. I. O., et al. (2024). Digital self-presentation and adolescent mental health: Cross-sectional and longitudinal findings from the LifeOnSoMe study. BMC Public Health, 24, Article 2635. BioMed Central (Springer Nature).
13. Jahoda, M. (1958). Current concepts of positive mental health (pp. 18–20). Basic Books.
14. Khlomov, K. D., Bochaver, A. A., & Korneev, A. A. (2021). Well-being and coping with stress among Russian adolescents in different educational environments. Psychology in Russia: State of the Art, 14(3), 68–80.
https://doi.org/10.11621/pir.2021.0305
15. Marston, E. G., et al. (2010). Rejection sensitivity in late adolescence: Social and emotional sequelae. Journal of Research on Adolescence, 20(4), 959–982.
https://doi.org/10.1111/j.1532-7795.2010.00675.x
16. McLeod, S. (2025). Maslow’s hierarchy of needs. https://www.researchgate.net/publication/383241976_Maslow's_Hierarchy_of_Needs
17. Nesi, J. (2020). The impact of social media on youth mental health: Challenges and opportunities. North Carolina Medical Journal, 81(2), 116–121.
https://doi.org/10.18043/ncm.81.2.116
18. Papoyan, V., & Galstyan, A. (2025). Person’s psychological well-being as a prerequisite for mental health. Georgian Medical News, 10(367), 81–87.
19. Steinberg, L. (2017). Adolescence (11th ed., pp. 26–27). McGraw-Hill Education.
20. Twenge, J. (2017). iGen (Ch. 4: “Insecure,” pp. 71–75). Atria Books.
21. Volkova, E. N., & Sorokoumova, G. V. (2024). Psychological criteria of adolescent well-being in the context of digital socialization. Social Psychology and Society, 15(2), 12–27. Moscow State University of Psychology & Education.
Հոդվածը նվիրված է «Անձի ինքնափոփոխման ներուժ» հարցաշարի հայերեն տարբերակի տեղայնացման և բովանդակային վավերականացման արդյունքների ներկայացմանը։ Աշխատանքի նպատակն է ստեղծել հուսալի գործիք Հայաստանում մասնագիտության փոփոխության խնդիրներն ուսումնասիրելու համար։ Հարցաշարն ուղղված է անձի ինքնափոփոխման պահանջմունքի, ինքնափոփոխման գիտակցված ընդունակության, հնարավորությունների և սեփական փոփոխության հանդեպ սուբյեկտիվ վստահության գնահատմանը։ Հարցաշարի լեզվական ադապտացիան իրականացվել է հետ-թարգմանության դասական ընթացակարգով՝ապահովելով բնօրինակի հետ հայեցակարգային և իմաստային համարժեքությունը։ Հետազոտությանը մասնակցել է հոգեբանության ոլորտի 9 փորձագետ (ՀՀ բուհերի դասախոսներ և գիտաշխատողներ), որոնց գնահատականների հիման վրա իրականացվել է խառը մեթոդների վերլուծություն՝ համատեղելով բովանդակային վավերականության ինդեքսի (CVI) քանակական հաշվարկը և փորձագետների մեկնաբանությունների որակական վերլուծությունը։ Վերլուծության արդյունքում, հիմնվելով I-CVI ցուցանիշների (ընդունելի շեմ ≥ 0.78) և որակական մեկնաբանությունների վրա, սկզբնական 24 պնդումներից ձևավորվել է հարցաշարի վերջնական, 23-կետանոց տարբերակը։ Սանդղակի ընդհանուր բովանդակային վավերականության ինդեքսը (S-CVI/Ave) կազմել է 0.90, ինչը գերազանց ցուցանիշ է։ Ստացված արդյունքները վկայում են, որ գործիքը կարող է արդյունավետորեն կիրառվել ինչպես հետազոտական նպատակներով, այնպես էլ կարիերայի խորհրդատվության և ՄՌԿ ոլորտներում՝ անձի ներքին ռեսուրսները գնահատելու համար: Արդյունքները վկայում են, որ գործիքի ադապտացված տարբերակն օժտված է բարձր բովանդակային վավերականությամբ և հուսալի հիմք է հանդիսանում հետագա հոգեչափական ուսումնասիրությունների (հուսալիության և կառուցվածքային վավերականության ստուգում) համար։
1. Гришина Н.В. (2018). «Самоизменения» личности: возможное и необходимое. Вестник Санкт-Петербургского университета. Психология и педагогика, 8(2), 126–138. https://doi.org/10.21638/11701/spbu16.2018.202 / Grishina, N. V. (2018). «Samoizmeneniya» lichnosti: vozmozhnoe i neobkhodimoe ["Self-changes" of personality: possible and necessary]. Vestnik Sankt-Peterburgskogo universiteta. Psikhologiya i pedagogika [Sankt-Petersburg University Gazette. Psychology and Pedagogy], 8(2), 126–138.
2. Гришина Н.В., Манукян В.Р., Муртазина И.Р., Аванесян М.О. (2021). Самоизменения личности: Проблемы, модели, исследования. Коллективная монография. СПб., Изд-во С.-Петерб. ун-та./ Grishina, N. V., Manukyan, V. R., Murtazina, I. R., & Avanesyan, M. O. (2021). Samoizmeneniya lichnosti: Problemy, modeli, issledovaniya [Self-changes of personality: Problems, models, research]. Kollektivnaya monografiya. SPb.: Izd-vo S.-Peterb. un-ta.
3. Манукян, В.Р., Муртазина, И.Р., Гришина, Н.В. (2020). Опросник для диагностики потенциала самоизменений личности. Консультативная психология и психотерапия, 28(4), 35–58. https://doi.org/10.17759/cpp.2020280403/ Manukyan, V. R., Murtazina, I. R., & Grishina, N. V. (2020). Oprosnik dlya diagnostiki potentsiala samoizmeneniy lichnosti [Questionnaire for diagnosing the potential for self-changes of personality]. Konsul'tativnaya psikhologiya i psikhoterapiya [Counseling Psychology and Psychotherapy], 28(4), 35–58. https://doi.org/10.17759/cpp.2020280403
4. Aluja, A., García, L. F., & García, O. (2002). A comparative study of Zuckerman's three structural models for personality through the NEO-PI-R, ZKPQ-III-R, EPQ-RS and Goldberg's 50-bipolar adjectives. Personality and Individual Differences, 33(5), 713-725.
5. Polit, D. F., & Beck, C. T. (2006). The content validity index: are you sure you know what's being reported? Critique and recommendations. Research in Nursing & Health, 29(5), 489-497. https://doi.org/10.1002/nur.20147
6. Taherdoost, H. (2022). What are Different Research Approaches? Comprehensive Review of Qualitative, Quantitative, and Mixed Method Research, Their Applications, Types, and Limitations. Journal of Management Science & Engineering Research, 5(1), 53-63.
7. Yusoff, M. S. B. (2019). ABC of content validation and content validity index calculation. Education in Medicine Journal, 11(2), 49–54. https://doi.org/10.21315/eimj2019.11.2.6
8. Zukerman, M. (2007). Sensation seeking and risky behavior. American Psychological Association.
Քաղցկեղը համարվում է 21-րդ դարի ամենալուրջ առողջական մարտահրավերներից մեկը։ Հիվանդության փաստը հաճախ վերածվում է էքզիստենցիալ ճգնաժամի, որը ուղեկցվում է հուսահատության զգացումով, ապագայի հանդեպ անորոշության զգացումով, կյանքի իմաստի և արժեքների վերաիմաստավորման անհրաժեշտությամբ։ Հատկապես պալիատիվ բուժման փուլում գտնվող պացիենտների համար հիվանդությունը ոչ միայն բժշկական, այլև խորը հոգեբանական փորձառության է վերածվում, որը պահանջում է հարմարողական նոր մոտեցումների։
Սույն աշխատանքում ուսումնասիրվել է պալիատիվ բուժման փուլում գտնվող քաղցկեղ ունեցող անձանց կյանքի իմաստավորման, մտերիմների հետ կապվածության առանձնահատկությունները և հուսահատության դրսևորումները՝ հիվանդության փուլի վերաբերյալ պացիենտների տեղեկացվածության հետ կապի տեսանկյունից։ Արդյունքներն ընդգծում են, որ պալիատիվ բուժման փուլում քաղցկեղ ունեցող անձանց կյանքի իմաստավորման, մտերիմների հետ կապվածության և հուսահատության արտահայտվածության վրա էական ազդեցություն ունի հիվանդության փուլի վերաբերյալ պացիենտների տեղեկացվածությունը, որպես կարևոր հոգեբանական գործոն։ Մասնավորապես, այն անձինք, ովքեր տեղեկացված են իրենց հիվանդության փուլի մասին, հաճախ դրսևորում են ավելի արտահայտված կյանքի իմաստի որոնում, փորձում են վերաիմաստավորել իրենց գոյության արժեքը, անձնական փորձառությունները, հարաբերությունները և սոցիալական կապերը։ Միաժամանակ, տեղեկացվածությունը կարող է նաև նպաստել հիվանդության ընդունմանը, հուզական կարգավորմանը և մտերիմների հետ ավելի անկեղծ ու խորը հարաբերությունների ձևավորմանը, ինչը որոշ դեպքերում հանգեցնում է հուսահատության մակարդակի նվազման։
A. T. Beck, A. Weissman, D. Lester and L. Trexler (1974). The measurement of pessimism: The Hopelessness Scale. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 42(6), 861–865. https://doi.org/10.1037/h0037562
Annina Seiler, Josef Jenewein: Resilience in cancer patients, Department of Consultation-Liaison Psychiatry and Psychosomatic Medicine, University Hospital Zurich, Zurich, Switzerland; Clinic Zugersee, Center for Psychiatry and Psychotherapy, Oberwil-Zug, Switzerland. (05.04.2019) //https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpsyt.2019.00208/full//
Fan-Ko Sun, Ming-Kung Wu, YuChun Yao, Chun-Ying Chiang, Chu-Yun Lu. Meaning in life as a mediator of the associations among depression, hopelessness and suicidal ideation: A path analysis, Journal of Psychiatric and Mental Health NursingVolume 29, Issue 1 p. 57-66. (08.02.2021) https://doi.org/10.1111/jpm.12739
Francisca Rego and Rui Nunes. The interface between psychology and spirituality in palliative care, Volume 24, Issue 3 (15.08.2016) https://doi.org/10.1177/1359105316664138
Frank Martela, Michael Steger. The three meanings of meaning in life: Distinguishing coherence, purpose, and significance. The Journal of Positive Psychology (27.01.2016), 11(5):1-15 DOI:10.1080/17439760.2015.1137623
Michael H. Antoni, Patricia I. Moreno, and Frank J. Penedo, Stress Management Interventions to Facilitate Psychological and Physiological Adaptation and Optimal Health Outcomes in Cancer Patients and Survivors. Annual Review of Psychology Vol. 74, 2023, pp. 423-455 //https://doi.org/10.1146/annurev-psych-030122-124119//
N. L. Collins. Adult Attachment Scale. In J. A. Simpson & L. Campbell (Eds.), The Handbook of Relationship Science and Couples Therapy (pp. 3-30). New York: Guilford Press. (2008)
Sigrid Helene Kjorven Haug, Lars J. Danblot, Kari Kvigne, Valerie Demarinis. Older people with incurable cancer: Existential meaning-making from a life-span perspective (14.04.2015) DOI:10.1017/S1478951515000644
Steger, M. F., Frazier, P., Oishi, S., & Kaler, M.. The Meaning in Life Questionnaire: Assessing the presence of and search for meaning in life. Journal of Counseling Psychology, 2006, 53, 80-93.
William Breitbart, and Karen S. Heller. Reframing Hope: Meaning-Centered Care for Patients Near the End of Life. Journal of Palliative Medicine Vol. 6, No. 6 (07.07.2004) https://doi.org/10.1089/10966210332265490
Zahra’a H. Saimaldaher RN, MScN (Staff Nurse) and Dhuha Y. Wazqar RN, PhD (Assistant Professor). Relationships between caregiving stress, mental health and physical health in family caregivers of adult patients with cancer: implications for nursing practice. Department of Medical Surgical Nursing, Faculty of Nursing, King Abdulaziz University, Jeddah, Saudi Arabia. Nordic College of Caring Science. (21.11.2019) doi: 10.1111/scs.12795